Özbekistan’da aile kurumunun güçlendirilmesi son yıllarda devlet politikasının öncelikli alanlarından biri haline geldi. Ailenin anayasal güvence altına alınması, mahalle temelli sosyal politikaların geliştirilmesi ve gençlerin evlilik ile aile hayatına hazırlanması başta olmak üzere birçok alanda yeni düzenlemeler hayata geçiriliyor. Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev’in açıklamaları ise bu reformların merkezinde güçlü aile, geleneksel değerler ve toplumsal dayanışma anlayışının bulunduğunu ortaya koyuyor.
Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev’in “Yeni Özbekistan” olarak tanımladığı kalkınma sürecinde aile, yalnızca sosyal politikanın bir başlığı olarak değil, toplumun istikrarını ve geleceğini belirleyen temel kurumlardan biri olarak değerlendiriliyor. Son yıllarda kabul edilen cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Anayasa değişiklikleri ve devlet programları incelendiğinde, Özbekistan’ın aileyi koruma ve güçlendirme politikasını giderek daha kurumsal bir yapıya kavuşturduğu görülüyor.
Bu yaklaşım Mirziyoyev’in konuşmalarında da açık biçimde ifade ediliyor. Cumhurbaşkanı, 6 Mart 2026’da yaptığı konuşmada Yeni Özbekistan’ın temel hedeflerinden birinin insanın mutluluğu ve insan onuru olduğunu vurgularken bunu doğrudan aileyle ilişkilendirdi:
“İnsan mutluluğu aileden başlar, aile ise kadınla güçlenir.”
Mirziyoyev aynı konuşmasında gelecek nesillerin aile ortamında yetiştiğini belirterek aileyi çocukların manevi ve ahlaki terbiyesinin temel mekânı olarak nitelendirdi. Özellikle merhamet, haya, onur ve edep gibi değerlerin kuşaktan kuşağa aile içerisinde aktarıldığını ifade etti.
Mirziyoyev yönetiminde aile kurumuna yönelik kapsamlı adımların önemli dönüm noktalarından biri 2018 yılı oldu. 2 Şubat 2018’de “Kadınların Desteklenmesi ve Aile Kurumunun Güçlendirilmesi Alanındaki Faaliyetlerin Köklü Şekilde İyileştirilmesi” hakkında Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarıldı.
Karar kapsamında aile kurumunun güçlendirilmesi, ailelerdeki manevi ve ahlaki ortamın iyileştirilmesi, gençlerin aile hayatına hazırlanması ve boşanmaların önlenmesi gibi konular devlet kurumlarının doğrudan görevleri arasına alındı. Ayrıca Bakanlar Kurulu bünyesinde “Oila” Bilimsel-Uygulamalı Araştırma Merkezi oluşturuldu. Merkeze modern aile sorunlarını araştırma, geleneksel aile değerleri üzerine çalışmalar yürütme ve aile politikalarının geliştirilmesine yönelik öneriler hazırlama görevleri verildi.
Mirziyoyev, 7 Şubat 2018’de aile kurumunun güçlendirilmesine ilişkin toplantıda yaklaşımını şu ifadeyle ortaya koydu:
“Aileye dikkat, aslında özümüze dikkattir.”
Bu dönemde mahallelerde ailelerle doğrudan çalışacak görevlilerin bulunması, sorun yaşayan ailelerin tespit edilmesi, boşanmaların önlenmesi, kadın ve çocukların desteklenmesi ve gençlerin evlilik hayatına hazırlanması yönünde kurumsal mekanizmalar oluşturulmaya başlandı.
Aynı yıl aile politikasının kurumsal çerçevesini daha da güçlendiren önemli bir adım daha atıldı. 27 Haziran 2018’de ‘Özbekistan Cumhuriyeti’nde Aile Kurumunu Güçlendirme Konsepti’ kabul edildi. Konseptle aile politikasının hukuki, kurumsal ve sosyal temellerinin geliştirilmesine yönelik kapsamlı bir yol haritası oluşturuldu
1 Mart 2022’de yayımlanan yeni Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle aile ve kadınlara yönelik çalışmalar yeniden yapılandırıldı. Kararnamede “aile kurumunun güçlendirilmesi ve kadınların desteklenmesi” devlet politikasının temel yönlerinden biri olarak açık biçimde tanımlandı. Düzenlemeler kapsamında ailelerin sosyal ve ekonomik durumunun iyileştirilmesi, ihtiyaç sahibi kadınlara sosyal, hukuki ve psikolojik yardım verilmesi, kadın girişimciliğinin desteklenmesi ve mahalle ölçeğinde aile sorunlarıyla ilgilenen sistemlerin geliştirilmesi öngörüldü. Aynı tarihte aile ve kadın politikalarını uygulayacak kurumsal yapının güçlendirilmesine yönelik ayrı bir Cumhurbaşkanlığı kararı da çıkarıldı. Merkezi yönetimden vilayet ve ilçelere kadar uzanan yapılanma ile aile meselelerinin yerel düzeyde takip edilmesi amaçlandı. Böylece aile konusu eğitim, istihdam, sosyal yardım, kadın politikaları ve mahalle sistemiyle bağlantılı bütüncül bir politika alanı hâline getirildi.
Özbekistan’ın aile politikasındaki en önemli adımlardan biri ise 2023 yılında referandumla kabul edilen Anayasa’nın yeni düzenlemesi oldu. Anayasa’nın 76’ncı maddesinde: “Aile, toplumun temel birimidir ve toplumun ve devletin koruması altındadır.” hükmüne yer verildi. Aynı maddede evliliğin Özbekistan halkının geleneksel aile değerlerine, evlenecek kişilerin özgür iradesine ve eşitliğine dayanacağı hükme bağlandı. Devlete ise ailenin tam anlamıyla gelişebilmesi için sosyal, ekonomik, hukuki ve diğer gerekli şartları oluşturma sorumluluğu verildi.
Ailenin korunması yalnızca Anayasa’nın aileyle ilgili bölümünde bırakılmadı. Anayasa’nın 115’inci maddesinde Bakanlar Kuruluna da ailenin desteklenmesi, güçlendirilmesi ve korunması ile geleneksel aile değerlerinin muhafaza edilmesine yönelik tedbirler alma görevi verildi. Bu hükümlerle aile politikası, hükümet programlarının ötesinde anayasal bir devlet sorumluluğuna dönüştürüldü.
Özbekistan’ın aile politikası açısından 2026 yılı yeni bir aşamayı temsil ediyor. Mirziyoyev, 26 Aralık 2025’te Oliy Majlis’e ve Özbekistan halkına yaptığı konuşmada 2026 yılının “Mahallenin Geliştirilmesi ve Toplumun Yükseltilmesi Yılı” olarak ilan edilmesini teklif etti. Bu yaklaşım daha sonra 16 Şubat 2026 tarihli Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve devlet programıyla uygulamaya geçirildi. Mirziyoyev’in konuşmasında mahalle ile aile arasında kurduğu ilişki dikkat çekti. Cumhurbaşkanı, Özbek halkının tarih boyunca zor dönemlerde ailelerin birbirine, komşuların da komşularına destek olduğunu belirterek bu dayanışma kültürünün yeni nesillere aktarılması gerektiğini söyledi.
Ardından şu ifadeyi kullandı: “Mahalle gelişirse bütün ülkemiz yükselir.”
Mirziyoyev, ülkedeki 9 binden fazla mahallenin merhamet, dayanışma, adalet ve terbiye merkezlerine dönüştürülmesini hedeflediklerini de açıkladı. Bu yaklaşım Özbekistan’daki mahalleyi yalnızca idari bir yerleşim birimi olmaktan çıkarıyor. Mahalle; ailelerin sosyal durumunun takip edildiği, ihtiyaçların tespit edildiği, istihdam ve sosyal yardım politikalarının haneye ulaştırıldığı ve toplumsal dayanışmanın güçlendirildiği temel mekanizmalardan biri hâline getiriliyor.
16 Şubat 2026’da kabul edilen devlet programıyla mahallelerde 10 binden fazla üretim ve hizmet projesinin hayata geçirilmesi, 100 bin yeni istihdam oluşturulması, yoksulluk ve işsizliğin ortadan kaldırıldığı mahalle sayısının 3 bin 500’e çıkarılması ve mahalle altyapısına 20 trilyon som kaynak ayrılması hedeflendi.
Böylece ailelerin güçlendirilmesi yalnızca manevi ve kültürel politikalarla değil; istihdam, gelir, yoksullukla mücadele ve yaşam şartlarının iyileştirilmesiyle birlikte ele alınıyor.
Özbekistan’ın 2026 yılındaki dikkat çekici düzenlemelerinden biri de aile kurulmadan önce gençlerin evlilik hayatına hazırlanmasını hedefliyor. Mirziyoyev tarafından 3 Mart 2026’da imzalanan kararnameyle anne ve babaların çocuklarına karşı sorumluluklarının artırılması ve maddi bağımsızlığını kazanmış, aile kurmaya her yönüyle hazır gençler arasındaki evliliklerin desteklenmesi devletin hedefleri arasına alındı. Kararname kapsamında evlenecek gençlere yönelik aile merkezlerinde ücretsiz “şiddetsiz mutlu aile hayatına hazırlık” kurslarının yaygınlaştırılması da kararlaştırıldı. Bu programlara katılımın 2026 yılında yüzde 50’ye, 2027’de yüzde 60’a ve 2030’da yüzde 100’e çıkarılması hedefleniyor.
2027’den itibaren her iki tarafın da en az 21 yaşında olduğu ilk evliliklerde genç ailelere ilave devlet destekleri sağlanması da öngörülüyor. Sosyal desteğe ihtiyaç duyan bu aileler için bazı mali yardımların artırılması planlanıyor. Bu düzenleme, Özbekistan’ın aile politikasında “sorun ortaya çıktıktan sonra müdahale etmek” yerine aile kurulmadan önce gençleri bilinçli evliliğe hazırlama yaklaşımının giderek güçlendiğini gösteriyor.
Özbekistan’ın Yeni Özbekistan vizyonunda aile böylece yalnızca korunması gereken geleneksel bir kurum olarak değil; çocukların yetiştiği, değerlerin kuşaktan kuşağa aktarıldığı, sosyal dayanışmanın başladığı ve ülkenin geleceğinin şekillendiği temel yapı olarak konumlandırılıyor.
Aileyi anayasal güvence, sosyal politika, ekonomik destek ve mahalle dayanışmasıyla birlikte ele alan bu yaklaşım, Mirziyoyev yönetiminin toplumsal kalkınma anlayışının belirgin unsurlarından biri olarak öne çıkıyor.
