Aile içinde düzenli olarak yerine getirilen manevi pratiklerin, evdeki huzur ikliminden çocuğun zihinsel gelişimine kadar olan büyük etkisi bilimsel olarak kanıtlandı.
Aile, fertlerin yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda manevi ve sosyal kimliğinin inşa edildiği temel sosyal yapıdır. Farklı dönemlerde yapılan bilimsel araştırmalar, ebeveynlerin düzenli ibadet alışkanlıklarının aile içi iletişimi güçlendirdiğini, şiddet eğilimini azalttığını ve çocuğun zihinsel gelişimini desteklediğini ortaya koymaktadır. Bu etki, yalnızca bireysel bir inanç pratiğiyle sınırlı olmayıp; aileyi dış çevreden kaynaklanan risklere karşı koruyan ve aile içi bağları güven ve süreklilik temelinde güçlendiren koruyucu ve dengeleyici bir iklim oluşturmaktadır.
Çocuğun karakter inşasında ebeveynin sergilediği tutumlar, herhangi bir sözel telkinden daha kalıcı izler bırakmaktadır. Doç. Dr. Salih Aybey’in İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi‘nde yayımlanan Ailenin Dini Değerleri Aktarmadaki Rolü ve Bu Süreçte Dikkat Edilmesi Gereken İlkeler makalesinde ailenin temel işlevlerinden birinin çocuğun dini ve ahlaki ihtiyaçlarını sevgi merkezli bir yaklaşımla karşılamak olduğu vurgulanır. Aybey’e göre, ebeveynin kendi dini ve ahlaki değerleriyle uyumlu bir yaşam sürmesi, yani “yaşayan bir örnek” teşkil etmesi, eğitimin başarısındaki en kritik unsurdur. Bu teorik perspektif, Yaygın Eğitim ve Kültür Derneği (YEKDER) tarafından 2022 yılında yürütülen “Ailede İman, İbadet ve Değerler Eğitimi Araştırması” ile somut bir karşılık bulur. Araştırma verileri, çocukların dini ritüelleri ve ahlaki tutumları ebeveynlerini doğrudan taklit ederek öğrendiklerini; anne ve babanın ibadet sırasındaki manevi halinin çocukta “doğal bir öğrenme” süreci başlattığını ortaya koymaktadır. Bu durum, ibadetin bir zorunluluk değil, aile içinde paylaşılan bir yaşam pratiği olarak kabul edilmesini sağlar.
Düzenli ibadet edilen bir aile ortamının çocuk ruh sağlığı üzerindeki etkileri, geniş örneklemli çalışmalarla desteklenmektedir. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi‘nde yayımlanan Dr. Mehmet Emin Ay’ın Aile Ortamında Yerine Getirilen İbadetlerin Çocuk Üzerindeki Etkileri başlıklı saha çalışması 1000 kişilik bir öğrenci grubuyla gerçekleştirilmiş ve ibadete yönelik ailevi teşviklerinin çocuklarda nasıl bir yankı bulduğunu incelemiştir. Bulgular, anne ve babası beş vakit namaz kılan ve oruç gibi ibadetleri aksatmayan öğrencilerin bu durumu bir baskı unsuru olarak değil, aksine kendilerini manevi olarak güvende hissettikleri bir “bahtiyarlık” kaynağı olarak gördüklerini ispatlar. Bu durum, ibadetlerin aile içinde yarattığı huzur ikliminin, çocukların özgüven ve aidiyet duygularını doğrudan pozitif etkilediğini gösteren güçlü bir kanıttır.
İbadetin aile içindeki varlığı, çocuğun yalnızca duygusal dünyasını değil, zihinsel kapasitesini de geliştirmektedir. Texas Üniversitesi Journal of Cognition and Culture dergisinde yayımlanan The Development of Children’s Beliefs about Prayer (Çocukların Dua Hakkındaki İnançlarının Gelişimi) adlı çalışmada psikoterapistler tarafından yürütülen psikolojik analizler, inanç pratiklerinin yoğun olduğu ailelerde yetişen çocukların bilişsel bir avantaj elde ettiğini göstermektedir. Bu çocuklar, ‘dua’ gibi fiziksel bir karşılığı olmayan soyut kavramların içsel ve zihinsel bir süreç olduğunu oldukça erken yaşlarda kavramaktadır. Bu durum, çocuğun “zihin kuramı” (başkalarının düşüncelerini ve niyetlerini anlama yetisi) gelişimine doğrudan katkı sunmaktadır. Dolayısıyla, aile içindeki düzenli ibadet pratikleri, çocuğu bir yandan psikolojik olarak tam bir manevi esenlik ve iç huzur içinde kılarken, diğer yandan zihinsel gelişimini hızlandıran bir okul vazifesi görmektedir.
Bu bilişsel olgunlaşmanın hangi psikolojik zeminde yükseldiğini anlamak için ebeveyn tutumlarına bakmak gerekmektedir. Vulnerable Children and Youth Studies Dergisi‘nde 2024 yılında yayımlanan The Influence of Religion or Religious Beliefs on Parenting Practices: A Systematic Review (Din veya dini inançların ebeveynlik uygulamaları üzerindeki etkisi: sistematik bir inceleme) adlı çalışmada yazarlar, 32 farklı akademik araştırmayı analiz ederek ulaştıkları sonuçta; dini inanç ve pratiklerin ebeveynler için bir “psikolojik tampon” görevi gördüğünü belirtirler. Araştırmaya göre manevi bağlılık ebeveynin zorluklar karşısındaki psikolojik direncini artırmakta ve “ebeveynlik tükenmişliğini” ebeveynlerin çocuk yetiştirme sürecinde yaşadıkları duygusal tükenmişlik hissini en aza indirmektedir.
Bu stres yönetimi sayesinde ebeveyn, çocukla olan ilişkisinde “cezalandırıcı ve otoriter” bir tutum yerine, literatürde “Sıcak Ebeveynlik” (Warm Parenting) olarak tanımlanan; daha sabırlı, şefkatli ve destekleyici bir model geliştirmektedir. Çalışma, bu sıcak iklimin çocuğun beynindeki öğrenme ve güven merkezlerini uyardığını, böylece manevi ortamın sadece ahlaki bir eğitim değil, aynı zamanda çocuğun zihinsel potansiyelini en üst düzeye çıkaran “stresten arındırılmış bir gelişim alanı” sunduğunu bilimsel olarak kanıtlamaktadır.
Araştırmalardan elde edilen en hayati bulgulardan biri, maneviyatın aile içi şiddeti engelleyici bir “fren mekanizması” olarak işlev görmesidir. İstanbul Aile Vakfı tarafından 2025 yılında düzenlenen 3. Uluslararası Aile Sempozyumunda Dr. Murat Çinici tarafından sunulan Ailede Şiddet Kabulünü Belirleyen Sosyokültürel Etkenler başlıklı bildiride, 2.415 katılımcıdan elde edilen geniş çaplı veriler ışığında yaptığı analizde, kişisel dindarlık pratikleri ile şiddet eğilimi arasındaki ilişkiyi istatistiksel olarak belgelemiştir. Araştırma sonucuna göre; dua etme sıklığı arttıkça, fertlerin eşe ve çocuğa yönelik fiziksel şiddeti haklı bir yöntem olarak görme veya normalleştirme eğiliminde anlamlı bir düşüş yaşanmaktadır. Bu bulgu, düzenli yapılan duaların ve ibadetlerin bireyde güçlü bir vicdani denetim mekanizması oluşturduğunu; öfke anında bu manevi bağın devreye girerek fiziksel müdahaleyi engellediğini kanıtlamaktadır. Böylece ibadet, aileyi sadece manevi bir çatıda birleştirmekle kalmayıp, şiddetten arındırılmış, fiziksel ve psikolojik olarak güvenli bir sığınak haline getirmektedir.
Tüm bu bilimsel veriler ve saha araştırmaları bir araya getirildiğinde, aile içinde düzenli olarak yerine getirilen ibadetlerin sadece dini bir vecibe değil, aynı zamanda sağlıklı bir aile ekosisteminin can damarı olduğu görülmektedir. Ebeveynin ibadet hayatındaki süreklilik, çocuk için hem karakter hem de zihin gelişimini destekleyen en etkili okuldur. İnanç pratiklerinin ebeveynde sağladığı stres yönetimi, ev içindeki çatışmaları azaltarak sevgi odaklı bir iletişim dili oluşturmaktadır. Araştırmaların sunduğu istatistiksel kanıtlar, maneviyatın aile içi şiddeti engelleyen en güçlü içsel mekanizma olduğunu göstermektedir. Netice itibarıyla, inandığı değerleri tutarlı yaşayan ebeveynler, çocuklarına sadece bir inanç sistemi değil; huzurlu, güvenli ve zihinsel olarak güçlü bir gelecek miras bırakmaktadır.
Yazıyı hazırlayan: Gamze Annak
