Nüfus artışının yavaşladığı ve aile kurumunun güçlendirilmesine duyulan ihtiyacın her geçen gün arttığı günümüzde, evlenmek isteyen gençlerin yuva kurmalarının desteklenmesi her zamankinden daha büyük önem taşıyor. Osmanlı vakıf medeniyeti ise bu anlayışın asırlar öncesine uzanan dikkat çekici örneklerini sunuyor. Çeyiz ve düğün hazırlıklarından kurulan ailelerin çocuklarının ihtiyaçlarına kadar uzanan bu anlayışın dikkat çekici örneklerini derledik.
Osmanlı toplumunda vakıflar, yalnızca cami, medrese veya imarethane gibi yapıların ihtiyaçlarını karşılayan kurumlar değildi. Eğitimden sağlığa, sosyal dayanışmadan gündelik hayatın farklı ihtiyaçlarına kadar geniş bir alanda faaliyet gösteren vakıflar, aile kurma sürecinde de önemli roller üstleniyordu.
Özellikle ekonomik imkânları sınırlı genç kadınların evlilik hazırlıklarına destek olunması, çeyiz ihtiyaçlarının karşılanması ve düğün masraflarına katkı sağlanması, vakıfların aile hayatına yönelik dikkat çekici hizmetleri arasında yer alıyordu. İşte Osmanlı döneminde gençlerin aile kurmasına destek veren bazı vakıflar:
Osmanlı döneminde evlilik hazırlığında olan genç kızlara destek veren vakıfların dikkat çekici örneklerinden biri Hamid Çelebi Vakfı oldu. Vakıf, Konya’da doğan ve Osmanlı ilmiye teşkilatında müderrislik, kadılık ve Rumeli kazaskerliği gibi önemli görevlerde bulunan Hâmid Çelebi tarafından, Kanûnî Sultan Süleyman döneminde 1564 yılında kuruldu.
Vakfın öne çıkan faaliyetlerinden biri, vakfiyede “gelin kızlara çeyiz verilmesi” şeklinde yer alan çeyiz desteğiydi. Bu kapsamda evlilik hazırlığındaki ihtiyaç sahibi genç kızların çeyizlerine katkı sağlanarak evlilik sürecindeki maddi yüklerinin hafifletilmesi amaçlanıyordu.
Aile kurmaya yönelik maddi desteğin bir başka örneği ise Anadolu Kazaskeri Mehmed Efendi bin Abdullah tarafından Bursa’da kurulan vakıftır. Sultan II. Selim döneminde kurulan vakfın aile ve gençlere yönelik en dikkat çekici hizmetlerinden biri, evlilik çağındaki kızlara sağlanan maddi destektir.
Vakfiyede her yıl evlenecek üç kızın ihtiyaçları için 10.000 dirhem ayrılması şart koşulmuştur. Kaynaklarda, desteğin özellikle yetim ve maddi imkanları yetersiz kızların çeyizlerinin hazırlanması amacıyla kullanıldığı belirtiliyor. Böylece vakıf, gençlerin aile kurmasına destek olmanın yanı sıra kurulan ailelerin sonraki kuşaklarını da gözeten bir yardım anlayışı ortaya koydu.
Vakfın dikkat çekici bir başka yönü ise desteğin evlilik sonrasına da uzanmasıydı. Bu üç kızın ihtiyaçları karşılandıktan sonra artan paranın, onların evliliklerinden doğacak çocukları arasında paylaştırılmasına karar verilmiştir. Böylece vakıf, yalnızca genç kızların evlenmesine değil, kurulan ailelerin sonraki kuşağına da destek sağlayan bir anlayış ortaya koyuyordu.
Osmanlı’da aile kurma sürecine yönelik maddi desteğin en dikkat çekici örneklerinden biri de II. Selim’in kızı ve Sokullu Mehmed Paşa’nın eşi İsmihan Sultan vakfıydı. İsmihan Sultan’ın vakfiyesi 1573 yılında düzenlendi.
İstanbul’un Eyüp ve Kadırga semtlerindeki dinî ve eğitim yapılarının yaşatılması, medrese ve darülkurra hizmetlerinin sürdürülmesi gibi çeşitli hayır faaliyetlerinin yanı sıra, aile kurmaya yönelik de önemli hizmetleri vardı. Vakıf, ekonomik nedenlerle evlenmekte zorlanan genç kadınların çeyizlerinin hazırlanmasına destek oluyordu. Vakfiyede her yıl toplam 20 kızın çeyizi hazırlanıyordu.
Osmanlı’nın son dönemlerinde de genç kızların evlilik sürecine destek veren vakıflar kurulmaya devam etti. Bunlardan biri, Sadrazam Mehmed Şemi Efendi’nin eşi Ayşe Revnak Hanım binti Abdullah tarafından İstanbul’da kurulan vakıftı. Vakıf, Sultan II. Abdülhamid döneminde, 1887 yılında kuruldu.
Ayşe Revnak Hanım Vakfı’nın dikkat çeken hizmetlerinden biri, maddi imkanları yetersiz ve evlenmek isteyen kızların çeyiz ve düğün masraflarının karşılanmasıydı. Bu amaçla ayrılan paradan artması halinde ise kalan miktarın fakir çocuklara düğün elbisesi alınması için kullanılması şart koşulmuştu.
Osmanlı vakıflarının aile hayatına yönelik bu uygulamaları, sosyal dayanışmanın yalnızca temel ihtiyaçlarla sınırlı kalmadığını; aile kurma sürecini de doğrudan destekleyen bir anlayışın bulunduğunu gösteriyor. Genç kızların çeyizlerinin hazırlanması, düğün masraflarının karşılanması ve bazı örneklerde evlilikten sonra dünyaya gelen çocukların dahi gözetilmesi, vakıf kültürünün aile hayatına uzanan dikkat çekici yönleri arasında yer alıyordu.
Bugün nüfusun azalması, evlilik yaşının yükselmesi ve gençlerin aile kurarken karşılaştıkları ekonomik güçlüklerin giderek daha fazla tartışıldığı bir dönemde, geçmişteki bu örnekler yeniden önem kazanıyor. Osmanlı’da olduğu gibi bugün de gençlerin aile kurmasını kolaylaştıracak destek mekanizmalarının güçlendirilmesi ve vakıf kültüründeki aileyi gözeten dayanışma anlayışının günümüz şartlarına uygun biçimde yeniden geliştirilmesi önem taşıyor.
Editör: Zeynep Çetin
